गडचिरोली, :- दिनांक १२ मार्च: एम. एस. स्वामीनाथन रिसर्च फाउंडेशन (MSSRF) तर्फे आज गडचिरोली येथील गोंडवाना विद्यापीठात ‘महिला शेतकरी सक्षमीकरण कार्यक्रम’ या विषयावर जिल्हास्तरीय भागधारक सल्लागार संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले होते. या कार्यक्रमाला जिल्हाधिकारी श्री. अविश्यंत पांडा (भा.प्र.से.) मुख्य अतिथी म्हणून, तर जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री. सुहास गाडे (भा.प्र.से.) सन्माननीय अतिथी म्हणून उपस्थित होते.
कार्यक्रमाचे उद्घाटन करताना जिल्हाधिकारी श्री. अविश्यंत पांडा यांनी गडचिरोलीतील कृषी विकासाच्या संधींवर प्रकाश टाकला. ते म्हणाले की, “जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमधील भौगोलिक आणि मृदा विविधता लक्षात घेता, कृषी विकासाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणे आवश्यक आहे.” नुकत्याच पार पडलेल्या ‘कृषी महोत्सवात’ भामरागडसारख्या दुर्गम भागातील शेतकऱ्यांनी अवलंबलेल्या उत्कृष्ट शेती पद्धतींचे सादरीकरण केले आहे. जिल्हा प्रशासन आता मधमाशी पालन आणि वनोपज क्लस्टर्स सारख्या पूरक व्यवसायांवर लक्ष केंद्रित करत असून, प्रत्येक तालुक्याच्या गरजेनुसार कृषी धोरण आखणे काळाची गरज असल्याचे त्यांनी प्रतिपादन केले.
महिला बचत गटांच्या आर्थिक शिस्तीचे कौतुक करताना जिल्हाधिकाऱ्यांनी नमूद केले की, गडचिरोलीतील महिला बचत गटांचा कर्ज परतफेडीचा दर महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. जिल्ह्यात सध्या शिंगाडा आणि अझोला संवर्धनासारखे प्रायोगिक प्रकल्प राबवले जात आहेत. विकासातील आव्हानांचा उल्लेख करताना त्यांनी दुर्गम भागातील माहिती प्रसार आणि पावसाळ्यातील संपर्क तुटण्याच्या समस्यांवर भर दिला. मूलचेरा सारख्या प्रगत भागातील यशोगाथा इतर दुर्गम तालुक्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी जमिनी स्तरावरील सखोल अभ्यास आणि विश्लेषणाची गरज त्यांनी व्यक्त केली. विविध कृषी आणि सामाजिक उपक्रमांचे योग्य एकत्रीकरण करूनच महिला सक्षमीकरणाचे ध्येय पूर्ण करता येईल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री. सुहास गाडे म्हणाले की, त्यांच्या कार्यालयाने जिल्ह्यातील विधवा, परित्यक्ता आणि निराधार महिलांची यादी तयार केली आहे. अशा महिलांना प्राधान्याने सक्षम करणारा कार्यक्रम सुरू करणे आदर्श ठरेल. “ज्या माध्यमातून या महिलांना तांत्रिक ज्ञान मिळेल आणि त्यांच्या कौशल्य विकासास मदत होईल, असा पथदर्शी प्रकल्प एक चांगली सुरुवात ठरू शकतो,” असे ते म्हणाले.
एम. एस. स्वामीनाथन रिसर्च फाउंडेशनच्या अध्यक्षा डॉ. सौम्या स्वामीनाथन यांनी या चर्चेत ऑनलाईन पद्धतीने सहभाग घेतला. त्या म्हणाल्या, “गडचिरोलीतील शेती केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन न राहता ती फायदेशीर शेतीमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी आम्ही प्रयत्नशील आहोत. याचा अर्थ शेतीमधील नवीन संधी शोधणे आणि कृषी क्षेत्राचा आरोग्य व पोषणाशी जवळचा संबंध प्रस्थापित करणे होय. उत्तम कृषी पद्धतींचा सकारात्मक परिणाम आहार विविधता, पोषण आणि उत्पादकतेवर होतो, ज्यामुळे पर्यायाने जीडीपीमध्ये (जीडीपी) भर पडते. आम्हाला केवळ पीक उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करायचे नाही, तर पिकवलेल्या अन्नाचे पौष्टिक मूल्य आणि शेतीद्वारे समाजाचे आरोग्य कसे सुधारता येईल, यावरही काम करायचे आहे.”
धानोरा येथील ‘कोस्मीगड ऑरगॅनिक एफपीसी लिमिटेड’च्या सचिव रंजुताई नेताम यांनी माहिती दिली की, त्यांच्या ५०० हून अधिक सदस्य असलेल्या कंपनीत ६०% महिला आहेत. त्या सेंद्रिय उत्पादन आणि बीज संवर्धनासाठी कार्य करत असून त्यांनी स्वतःची बीज बँक (बियाणे बँक) स्थापन केली आहे. मात्र, उत्पादनाचे मार्केटिंग (विपणन) हे अजूनही त्यांच्यासमोर मोठे आव्हान असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
कोरची येथील महिला शेतकरी कुमारीबाई यांनी जांभूळ उत्पादनातील आपला यशस्वी अनुभव मांडला. त्या म्हणाल्या, “सुरुवातीला ३५ कुटुंबांच्या सहभागातून आम्ही जांभूळ उत्पादनाचा प्रायोगिक प्रकल्प सुरू केला. ग्रामसभेच्या पुढाकारामुळे मध्यस्थांची साखळी मोडीत निघाली आणि जांभळाला थेट किमान आधारभूत किंमत (MSP) मिळवून देण्यात यश आले. नागपूरपर्यंत जांभूळ निर्यात केल्यामुळे महिलांना प्रति गाडी ३०० ते ४०० रुपये नफा मिळाला असून, आता या प्रकल्पाचा विस्तार आणखी चार गावांमध्ये केला जात आहे.”
कार्यक्रमाच्या तांत्रिक सत्रात श्री. महेश मस्के आणि श्री. मेहेर गाडेकर यांनी एम. एस. स्वामीनाथन रिसर्च फाउंडेशनच्या गडचिरोलीतील कार्याची व्याप्ती आणि भविष्यातील नियोजित उपक्रमांचे सादरीकरण केले. यावेळी गोंडवाना विद्यापीठाचे प्र-कुलगुरू डॉ. श्रीराम कावळे, MSSRF च्या डॉ. भवानी आर.व्ही. आणि डॉ. वेणू मार्गम यांनी मार्गदर्शन केले. या कार्यक्रमाला विविध विभागांचे शासकीय अधिकारी, कृषी विज्ञान केंद्राचे शास्त्रज्ञ, जिल्ह्यातील महिला व पुरुष शेतकरी, तसेच नागरी संस्था आणि स्वयंसेवी संस्थांचे प्रतिनिधी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.
